Lời người này nối tiếp, bổ sung lời người kia. Ông lão tóc bạc ngoặt sang chuyện con cháu nhà mình. Báo kể rằng suốt ba năm học cấp III, anh này chỉ có hai bộ áo xống sờn rách, đi chiếc xe đạp cũ tróc hết sơn kêu lạch cạch suốt dọc đường đến trường. Hóa ra, ý nghĩ hai người giống nhau. Khi đời sống khấm khá càng phải nuôi cái chí vươn lên. Ấy vậy mà đến lượt mấy đứa cháu đều học hành trung bình. Tựu trung hai ông lão đều ngẫm ra rằng: Lúc khó khăn phải nuôi cái chí.
Bố mẹ sắm sửa cho chẳng thiếu thứ gì. Ôi giời, nhà nghèo, chồng ra thành phố vá săm và chạy xe ôm, cơm cháo ăn ngủ chui rúc, vợ ở nhà làm đồng và tranh thủ đi làm thuê, thế mà nuôi hai con gái học đại học, hai con trai sinh đôi, một đỗ thủ khoa Đại học Y Hà Nội, một đỗ Bách khoa điểm cao.
Thì cháu đích tôn ông cũng thế. Ông tóc hoa râm kể về học trò ở ngay ở miền núi mình.
Cái sự thỏa mãn và tâm lý hưởng thụ nó làm con người ta sinh ỷ lại, thì làm sao mà học hành giỏi giang được. Một anh, một chị đã mua ô tô. Hôm rồi “xem mạng xem lưới”, ối giời, đi thi cho nó đông! Mà ba má nó ngày xưa học hành ra gì cả đấy chứ! Hai ông lão trầm ngâm theo dòng nghĩ suy của mỗi người. Mới rồi có hai đứa cháu đi thi, cộng cả điểm ưu tiên khu vực, một đứa vừa đạt điểm sàn, một đứa vẫn hụt.
Hai anh em mồ côi mẹ từ bé, một mình bố nuôi hai con ăn học. Vật chất khấm khá là điều kiện tốt cho sự học hành, nhưng thiếu cái chí thì nảy sinh thỏa mãn, hưởng thụ. Hồi bao cấp khó khăn, ông bà lam lũ, chắt chiu, nuôi bốn con ăn học, hai người đỗ đại học ngay năm đầu, hai người ôn lại thi năm sau cũng đã đỗ. May mà được đay chủ nhiệm gọi về ôn luyện.
Thế mà người anh là học trò giỏi toàn diện, đỗ vào đại học và năm nay học lên năm thứ tư. Khó chịu lắm. Hai ông lão thảnh thơi trở lại trong tiếng trẻ thơ rộn rã hồn nhiên từ bên trường vang sang. “ Con người ta hơn nhau ở cái chí!” Hai ông lão nhắc lại lần nữa câu ấy và cùng thưởng thức hụm chè xanh chát đậm.
Các thầy cô và bạn bè vào thăm, ai cũng ái ngại. Biết nhà nghèo, không có gì trông để học đại học, nên thi tốt nghiệp xong, anh chàng đi làm thợ sơn. Điệp cũng gắng học, đạt giải học trò giỏi Hóa. Hai cốc nước chè vàng sánh lặng im trên bàn! Tiếng trống bên trường báo giờ ra chơi vang lên. Nhà trường quy định học sinh đến trường phải đi dép có quai hậu, ấy thế mà mình anh này đi dép tổ ong vẹt gót, các thầy cô cũng cảm thông coi là biệt lệ.
Hai ông lão này đã từng đau bao tử cái hồi ăn độn sắn độn ngô, biết cái bệnh ấy ra sao rồi. Thi vào Đại học Sư phạm ở Thủ đô, vượt điểm chuẩn của trường. “ Thế nên, con người ta lúc nào cũng cần có cái chí!” Hai ông cụ trầm tư mặc tưởng. Ông lão tóc hoa râm cũng chép miệng bổ sung. Giờ các anh chị công tác ở tỉnh thành, đời sống khá giả.
Ăn uống kham khổ, tí tuổi mà đã đau bao tử. Nhà chả có gì đáng tiền. Con người ta hơn nhau ở cái chí! Lại còn chuyện mới đây.
Cao Văn Tư. Hôm thi, cả hai bố mẹ xin nghỉ phép đưa đi, thuê nhà nghỉ máy lạnh ở mấy ngày. Cho đi học thêm nhóm này nhóm khác. Ấy vậy mà anh này học giỏi. Thi tốt nghiệp là một trong ba người có điểm số dẫn đầu của trường. Anh này tên là Điệp, nhà ở mãi làng Toòng Sành giáp chân núi trong Cốc San.
